Πολλά βιβλία αυτογνωσίας, «self-help», βασίζονται κυρίως στα θετικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων και πως μπορεί να τα ανυψώσουν ακόμα παραπάνω.

Επειδή όμως προσωπικά με κούρασε αυτή η υπερβολική δόση θετικότητας, ας πάμε σε κάτι διαφορετικό.  

Αυτή την περίοδο ένα από τα βιβλία που διαβάζω είναι «Οι Νόμοι της Ανθρώπινης Φύσης» του Ρόμπερτ Γκριν. Απολαμβάνω το στυλ γραφής του Γκριν, είναι επιθετικό και γεμάτο ιστορίες. Σε βοηθάει να δεις λίγο καλύτερα τον εαυτό σου, δίνοντας βάση σε συναισθήματα που ίσως φοβόσουν να κοιτάξεις κατάματα. Παρακάτω βρίσκονται οι 6 βασικές ανθρώπινες προκαταλήψεις τις οποίες διάνθισα με μερικά ακόμα βιβλία και σκέψεις.

Η προκατάληψη της επιβεβαίωσης

Δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο απ΄ το να καταλήγουμε σε μια γνώμη με βάση τη λογική και επιστημονικές έρευνες.

Τι γίνεται όμως όταν ψάχνουμε συγκεκριμένα κομμάτια από αποδείξεις μόνο και μόνο για ενισχύσουν τις δικές μας και μόνο πεποιθήσεις και μελλοντικά σχέδια; Καταλήγουμε στο να φτιάχνουμε «ρομαντικά» σενάρια για τους στόχους μας, ξεχνώντας να ζυγίσουμε στις αρνητικές αποδείξεις. Αυτό που ψάχνουμε δεν είναι η παραπάνω γνώση αλλά η επιβεβαίωση της δικιάς μας οπτικής γωνίας.

Ένα παράδειγμα που θα σε κάνει να νιώσεις στον πετσί σου γιατί πράγμα μιλάμε, είναι όταν άτομα στον κοινωνικό σου κύκλο ή στην δουλειά σε ρωτάνε τη γνώμη σου για ένα θέμα ενώ ήδη έχουν αποφασίσει τι πιστεύουν ή τι θέλουν να κάνουν. Μπορεί να φαίνεται εξωτερικά, ότι όντως ζητάνε την γνώμη σου αλλά πρακτικά θέλουν μια επιβεβαίωση της δικιάς τους πάνω στο εκάστοτε θέμα.

Προσωπικά το παρατηρώ στον εαυτό μου όταν θέλω να αγοράσω ένα gadget. Θα ρωτήσω την γνώμη ειδικών στον κλάδο, θα ακούσω τις προτάσεις διαφορετικών προϊόντων από αυτό που θέλω να πάρω. Όσο καλά επιχειρήματα και να έχουν υπάρχει μια φωνή μέσα που μου λέει “ναι άλλα αυτό που θέλω να πάρω είναι καλύτερο για τον «τάδε» λόγο”, ακόμα και όταν πρακτικά δεν είναι.  

Στο ίντερνετ μπορείς να βρεις πολλά άρθρα (καλή ώρα) τα οποία επειδή σου παραθέτουν στοιχεία με αποδείξεις, μπορεί να σε πείσουν χωρίς μεγάλη εσωτερική αντίσταση. Σε προσκαλώ να ελέγχεις πάνω από μια φορά το περιεχόμενο το οποίο διαβάζεις, όσον αφορά την εγκυρότητα του.  

Η προκατάληψη της πεποίθησης

Η προκατάληψη της πεποίθησης αποτελεί κομμάτι προηγούμενου άρθρου με μερικά από τα καλύτερα (μιλώντας πάντα αντικειμενικά) αποφθέγματα του Νίτσε.

«Οι πεποιθήσεις είναι πιο επικίνδυνες από τα ψέματα» ~Φρίντριχ Νίτσε

Η συγκεκριμένη προκατάληψη βρίσκεται στη φράση «Από τη στιγμή που πιστεύω κάτι με σιγουριά, τότε πρέπει να είναι αλήθεια» και συνήθως σερβίρετε με γαρνιτούρα την προκατάληψης της επιβεβαίωσης.

Συνήθως όταν πιστεύουμε κάτι πάρα πολύ, η πίστη μας γίνεται κομμάτι του εαυτού μας. Οπότε με την επικείμενη απειλή αυτού του «πιστεύω» κάνουμε ότι καλύτερο μπορούμε για να αποδείξουμε ότι είναι αλήθεια. Αν κάνουμε μια παύση, μπορεί να καταλάβουμε ότι η θεωρία μας έχει μερικά κενά. Κατακλισμένοι όμως από τον φόβο του πιθανού εξοστρακισμού ενός κομματιού του εαυτού μας, φωνάζουμε ακόμα περισσότερο για την ισχύ και την αλήθεια των πεποιθήσεων μας.

Η σιγουριά με την οποία εκφράζουν μερικοί άνθρωποι τέτοιες πεποιθήσεις, είναι και ο λόγος που ακόμα υπάρχουν. Στο άρθρο «Η δύναμη των εσωστρεφών» αναφέρεται μια έρευνα, κατά την οποία οι φοιτητές που μιλούσαν περισσότερο, έπαιρναν πρωτοβουλίες και εκπέμπαν σιγουριά, λάμβαναν καλύτερες αξιολογήσεις από τους υπόλοιπους, ακόμα και όταν οι προτάσεις τους δεν ήταν καλές και οι ίδιοι είχαν γράψει λιγότερο στις εξετάσεις από τους φοιτητές που μιλούσαν λιγότερο.

«Η πρώτη σου κίνηση θα πρέπει πάντα να είναι η εύρεση αποδείξεων που καταρρίπτουν τις ποιο ριζωμένες πεποιθήσεις σου» ~Ρόμπερτ Γκριν

Η προκατάληψη της εμφάνισης

Σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Γκριν, όλοι οι άνθρωποι μαθαίνουμε από μικροί πως να συμπεριφερόμαστε σε κοινωνικές καταστάσεις για να αποσπάσουμε θετικά σχόλια.

Ο Don Miguel Ruiz, εκφράζει ένα παραπλήσιο φαινόμενο το οποίο ονομάζει «όνειρο». Στο βιβλίο 4 συμφωνίες παρουσιάζει ( με λιγότερο επιθετικό τρόπο από τον Γριν αλλά την ίδια ουσία) πως μεταβαίνουμε από το δικό μας «όνειρο», στο «όνειρο» του κόσμου, μέσω της οικογένειας, του σχολίου και της θρησκείας που τυχαίνει να ασπαστούμε σύμφωνα με το μέρος που γεννηθήκαμε. Μαθαίνουμε να συμπεριφερόμαστε σύμφωνα με την κοινωνική περίσταση. Ενήλικοι πλέον, γινόμαστε «μάστορες» στο να φοράμε μάσκες και να αποκρύπτουμε την συμπεριφορά μας. (Η λέξη προσωπικότητα (personality) προέρχεται από την Λατινική λέξη persona=μάσκα)

Τραβηγμένο;

Book fact: Διαβάζοντας το βιβλίο «Οι νόμοι της ανθρώπινης φύσης» έπεσα σε ένα κεφάλαιο που υποστηρίζει πως η επιθυμία να είμαστε «ο εαυτός μας» είναι ένδειξη κοινωνικής βαρεμάρας. Πάντα υπάρχουν κοινωνικές περιστάσεις που μας περιορίζουν.

Βασισμένοι λοιπόν στις κοινωνικές μάσκες που φοράμε εμείς και οι γύρω μας, πολλές φορές εξάγουμε τα λάθος συμπεράσματα για ανθρώπους που συνάπτουμε σχέσεις. Λαμβάνουμε την εικόνα που παρουσιάζεται μπροστά μας για την πραγματικότητα.

Βλέποντας 5-6 συνεντεύξεις του Γρκιν, για να καταλάβω καλύτερα ποιος είναι ο στόχος του με το συγκεκριμένο βιβλίο κατέληξα στο εξής:

Όταν μιλάμε για κοινωνικές «μάσκες» το μυαλό μας φαντάζεται κατευθείαν την εξαπάτηση και την κοροϊδία. Η μάσκα όμως μπορεί να είναι και προϊόν καταπιεσμένων επιθυμιών, ακόμα και αναζήτηση για αγάπη και φροντίδα.

Στόχος του Γκριν είναι να καταλάβουμε τους μηχανισμούς της ανθρώπινης φύσης για να μπορούμε να είμαστε πιο συμπονετικοί με τον εαυτό μας και τον συνάνθρωπο μας. Αν έχεις διαβάσει βιβλία του Ρόμπερτ Γκριν αλλά δεν έχεις παρακολουθήσει συνεντεύξεις του, πολύ πιθανό να βρεις αυτή τη δήλωση παράδοξη.  

Η προκατάληψη της Ομάδας

Η συγκεκριμένη προκατάληψη αφορά την φράση: «Η ιδέες είναι δικές μου. Δεν επηρεάζομαι από τους γύρω μου».

Όταν πιστεύουμε πως εμείς οι ίδιοι είμαστε ο πομπός και ο δέκτης μιας ιδέας, τότε μπορεί να νιώσουμε πιο ξεχωριστοί. Δεν είμαστε πολύ καλύτεροι από τους άλλους, αλλά μπορούμε να σχηματίζουμε και να βαδίζουμε με βάση τις δικές μας ιδέες. Ακόμα και αυτό δίνει μια ψευδαίσθηση ανωτερότητας.

Όσο και να θέλουμε να το πιστεύουμε αυτό, ο άνθρωπος είναι ζώο αγέλης και η απομόνωση από την κοινωνική ομάδα, ειδικά τα πρώτα χρόνια εξάπλωσης του είδους, σημαίνει θάνατο. Θέλοντας και μη, απορροφούμε ιδέες από τον περίγυρο μας (το «όνειρο» που λέγαμε πριν) και επηρεαζόμαστε κοινωνικά από αυτόν. Μάλιστα ο εγκέφαλος μας το ξέρει αυτό και προετοιμάζεται κατάλληλα.

Στο βιβλίο Social, o Matthew Lieberman, παρουσιάζει πως ο εγκέφαλος μας, τις ώρες που ξεκουραζόμαστε, ενεργοποιεί το λεγόμενο default network, ένα δίκτυο το οποίο ενεργοποιείται όταν σκεφτόμαστε «κοινωνικά». Δηλαδή όταν σκεφτόμαστε τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μας με τον περίγυρο.

Μια ενδιαφέρουσα έρευνα πραγματοποιήθηκε σε νεογέννητα 2 εβδομάδων στα οποία παρατηρήθηκε δραστηριότητα στο default network στον ίδιο βαθμό με έναν ενήλικα άνθρωπο. Ο εγκέφαλος μας πριν καν το καταλάβουμε καταπιάνεται στη δουλειά για να είμαστε έτοιμοι στην πρώτη μας επαφή με τον κοινωνικό κόσμο.

Επομένως, το να επηρεαζόμαστε από τον κοινωνικό κύκλο μας είναι απόλυτα φυσικό και επόμενο.

Η προκατάληψη της κατηγορίας (απίστευτη μετάφραση του “blame bias”)

Τι είναι ποιο εύκολο απ’ το να κοιτάξουμε τον εαυτό μας;

Να κοιτάξουμε τους γύρω μας.

Όσο και να απολαμβάνουμε να αναπαράγουμε τη φράση «μου αρέσει να μαθαίνω από τα λάθη μου», τόσο έχουμε μια προτροπή μέσα μας να κατηγορούμε τον περίγυρο μας, ένα συμβάν ή ακόμα και μια ιστορία του παρελθόντος. Μπορούμε να βρούμε χιλιάδες τέτοιους δέκτες έτσι ώστε να καλύψουμε τη φράση «μάλλον έκανα μαλακία…».

Αν πάμε ένα βήμα παραπάνω, όταν κάνουμε εμείς ένα λάθος, τότε πολύ εύκολα θα κατηγορήσουμε τις συνθήκες που μας περιστοιχίζουν. Αν όμως κάποιος/α άλλη κάνει λάθος τότε το εντάσσουμε σε ένα από τα χαρακτηριστικά του.

Νιώθω την ανάγκη να επεκτείνω το συγκεκριμένο θέμα, αλλά είναι τόσο απλό και σύνηθες που δεν θα προσθέσω κάτι παραπάνω.

Η προκατάληψη της υπεροχής

Αν όχι όλοι οι περισσότεροι πιστεύουμε ότι είμαστε καλύτεροι από τον διπλανό μας. Ακόμα και αν ο διπλανός μας φαίνεται ότι είναι πιο ικανός/η ή ηθικός/η θα του αποδώσουμε μια ιστορία (πχ μεγάλωσε σε πλούσια οικογένεια ή έχει ταλέντο) έτσι ώστε να δικαιολογήσουμε στον εαυτό μας γιατί εμείς δεν πετύχαμε αυτό που θέλαμε (spoiler alert: πάντα θα βρίσκουμε κάτι που δεν έχουμε πετύχει).

Η προκατάληψη της υπεροχής είναι ίσως αυτή που συνδέει όλες τις υπόλοιπες μεταξύ τους. Η αίσθηση της υπεροχής είναι αυτή που λέει:

“Θέλω να βγω σωστός, οπότε ανώτερος από αυτούς που είναι λάθος”

“Πιστεύω πολύ στο «τάδε», οπότε και εγώ και η ομάδα στην οποία ανήκω είναι καλύτερη από τις υπόλοιπες ομάδες.”

“Πως γίνεται να έκανα λάθος; Όλοι οι άλλοι είναι λάθος, οπότε εγώ είμαι καλύτερος/η”


Δωρεάν ebook «Τροφή για σκέψη»: Κατέβασε το σε 3 βήματα