22 Shares

Αυτή τη φορά επέλεξα να εξερευνήσω ένα θέμα που με απασχολεί έντονα τον τελευταίο καιρό (και δεδομένης της επικαιρότητας θα έπρεπε να μας απασχολεί όλους) το οποίο δεν βρίσκεται εντός των πλαισίων της συνηθισμένης θεματολογίας των άρθρων μου. Ήθελα να εξηγήσω – και στην πορεία να καταλάβω κι εγώ ο ίδιος λίγο καλύτερα – τους λόγους που με έκαναν να αποφασίσω να διαγράψω οριστικά το προφίλ μου στο Facebook, αλλά και γενικώς να προσπαθήσω να απεξαρτηθώ από τα social media και τα παρακλάδια τους. Παρότι έχω συμπληρώσει πάνω από μία δεκαετία χρήσης του Facebook, μόλις τώρα πρόσφατα οι εξελίξεις γύρω από την ιδιωτικότητα στην πλατφόρμα ξύπνησαν μέσα μου βαθείς προβληματισμούς για τον βαθμό εξάρτησης μου από αυτήν και τα περισσότερο ή λιγότερο αναμενόμενα επακόλουθα.

Σημείωση: οι προβληματισμοί που αναλύω παρακάτω αφορούν ουσιαστικά όλα τα social media (Twitter, Instagram, Snapchat και δεκάδες άλλα), μαζί με πολλές άλλες πλατφόρμες όπως το Youtube, αφού όλες στον πυρήνα τους λειτουργούν με το ίδιο επιχειρηματικό μοντέλο και την ίδια φιλοσοφία. Καθώς όμως δεν είμαι μπλεγμένος με κανένα από αυτά όπως είμαι με το Facebook, δεν θα αναφερθώ καθόλου στα υπόλοιπα. Μπορείτε βέβαια να γενικεύσετε ελεύθερα…

Η ιδιωτικότητα μας σε κίνδυνο μέσα από το προφίλ μας στο Facebook

Δυστυχώς στους περισσότερους δεν προκαλεί τόσο μεγάλη αίσθηση αυτή η σκέψη, καθώς η ιδιωτικότητα (privacy) στο ίντερνετ διαβρώνεται σιγά σιγά αλλά σταθερά εδώ και χρόνια, ενώ συχνά την παραδίδουμε οι ίδιοι ηθελημένα και χωρίς δεύτερες σκέψεις. Και εδώ έρχεται το γνωστό ωχαδελφίστικο και αφελέστατο ερώτημα: «Τι με νοιάζει εμένα το όλο θέμα της ιδιωτικότητας, αφού δεν έχω τίποτα να κρύψω;»

Αν υπάρχει ένα πράγμα που μας έδειξαν οι εξελίξεις γύρω από την Cambridge Analytica, είναι ότι η πληροφορία είναι δύναμη. Ειδικά αν πρόκειται για τις προσωπικές πληροφορίες καθώς και τις πολιτικές ή άλλες πεποιθήσεις εκατομμυρίων χρηστών του διαδικτύου. Ακόμη κι αν όλοι αυτοί οι άνθρωποι δεν έχουν τίποτα «να κρύψουν», τα δεδομένα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν με πολλούς επικίνδυνους τρόπους. Όπως για παράδειγμα την ανάμειξη σε ενθνικές εκλογές μέσω στοχευμένης προώθησης ψευδών ειδήσεων (fake news), όπως φέρεται να έγινε στις ΗΠΑ το 2016. Μπορεί δηλαδή ο Τραμπ να οφείλει μέρος της απροσδόκητης νίκης του στην υποκλοπή τέτοιων πληροφοριών. Οπότε το θέμα αυτό θα πρέπει όχι απλά να μας νοιάζει όλους αλλά και να μας προβληματίζει σοβαρά.

Το Facebook από την πλευρά του συλλέγει μέσα από το προφίλ μας – και σε μεγάλο βαθμό εν γνώση μας – όσα περισσότερα δεδομένα μπορεί για την ταυτότητα, τις τοποθεσίες, τις συνήθειες, τις συνομιλίες και φυσικά τα γούστα και τις απόψεις μας για διάφορα θέματα. Για να μην γενικολογούμε, μπορείτε να μπείτε εδώ για να δείτε πώς να ζητήσετε από το Facebook να σας στείλει ένα αντίγραφο από ότι έχει αποθηκευμένο για το προφίλ σας. Βεβαίως αυτή η συλλογή δεδομένων δεν γίνεται για κακό σκοπό επί της αρχής…

Γίνεται για να «βελτιώσει την εμπειρία μας» στην πλατφόρμα με στοχευμένες διαφημίσεις, εξατομικευμένο News Feed και προτάσεις για events, φίλους και διάφορα άλλα. Όσον αφορά την ιδιωτικότητα, το πρόβλημα με αυτή την πρακτική είναι ότι ένας τέτοιος όγκος δεδομένων συγκεντρωμένος σε ένα μέρος από μία εταιρία είναι λίγο δύσκολο να προστατευτεί αποτελεσματικά από όποιον – κυβερνήσεις, εταιρίες, χάκερς – έχει τη δυνατότητα και το κίνητρο να τα «κλέψει» για οποιονδήποτε σκοπό. Δεν νομίζετε ότι αυτό θα έπρεπε να μας τρομάζει λίγο;

Η παγίδα μιας δωρεάν υπηρεσίας

Το άλλο μεγάλο πρόβλημα που έχω με το Facebook έχει να κάνει με το γεγονός ότι είναι δωρεάν. Προφανώς όχι με αυτό καθεαυτό το γεγονός ότι δεν χρεωνόμαστε για να το χρησιμοποιήσουμε, αλλά με το ό,τι αυτό συνεπάγεται. Όταν μια εταιρία δεν σε χρεώνει άμεσα για τις υπηρεσίες και τα προϊόντα που σου παρέχει, πρέπει προφανώς να έχει μία εναλλακτική πηγή κέρδους ώστε να είναι βιώσιμη. Στην εποχή του ίντερνετ, η εναλλακτική αυτή είναι συνήθως οι διαφημίσεις. Αυτές βέβαια, πέραν του ότι μπορούν να γίνουν λίγο ενοχλητικές πολλές φορές, δεν μας δημιουργούν κανένα πρόβλημα, σωστά; Πάρα πολύ λάθος.

Αντίθετα με τις διαφημίσεις στην τηλεόραση, στο σινεμά ή στον δρόμο, οι διαφημίσεις στο ίντερνετ εξαρτώνται σε τεράστιο βαθμό και πολύ άμεσα από την αλληλεπίδραση (engagement) που έχει ο κάθε χρήστης με αυτές. Ένας ποδοσφαιρικός αγώνας για παράδειγμα θα αποφέρει τόσα περισσότερα έσοδα από διαφημίσεις στους διάφορους εμπλεκόμενους στην διοργάνωση και αναμετάδωση του, όσο δημοφιλής αναμένεται να είναι ο αγώνας. Και οι διαφημιστικές πινακίδες στους δρόμους από το πόσο πολυσύχναστος είναι ο δρόμος που τοποθετούνται. Το κατά πόσο θα διεγείρουν και θα κρατήσουν στην πορεία το ενδιαφέρον του κάθε τηλεθεατή ή περαστικού δεν παίζει ουσιαστικά ρόλο.

Facebook γιατί αποφάσισα να διαγράψω το προφίλ μου... (2)

Αντιθέτως μια ιντερνετική διαφημίση αποφέρει έσοδα στο site που τη φιλοξενεί ανάλογα με το πόσοι την είδαν, της έκαναν κλικ ή για πόσο κράτησαν το ποντίκι τους – και άρα μέσες άκρες την προσοχή τους – πάνω της. Ναι, ακόμη και αυτή η παράμετρος καταγράφεται κατά κόρον και είναι γνωστή ως mouseover. Το Facebook δηλαδή βγάζει λεφτά πουλώντας σε άλλες εταιρίες την προσοχή των χρηστών της. Αυτό ισχύει ουσιαστικά για όλες τις online υπηρεσίες που απολαμβάνουμε χωρίς κάποιο κόστος. Με άλλα λόγια, να θυμάστε ότι όταν κάτι είναι δωρεάν στο ίντερνετ, εμείς είμαστε το προϊόν. Αν σας ενδιαφέρει το θέμα, ορίστε ένα βίντεο που εξηγεί πολύ καλά πώς λειτουργούν οι διαφημίσεις στο ίντερνετ.

Μια σχέση εξάρτησης με το Facebook

Η χρήση διαφημίσεων ως μοναδική πηγή εσόδων σε μία διαδυκτιακή πλατφόρμα αυτόματα συνεπάγεται λοιπόν ότι θα πρέπει οι χρήστες να μένουν και να αλληλεπιδρούν όσο περισσότερο γίνεται μέσα στην πλατφόρμα, με κάθε δυνατό τρόπο. Μπορεί κανείς να κάνει απλά το περιεχόμενο της σελίδας του πιο ενδιαφέρον για να βελτιώσει την επισκεψημότητα της και την αλληεπίδραση των χρηστών με αυτή κι έτσι να αυξήσει τα έσοδα του. Αλλά υπάρχει ένας πολύ πιο αποτελεσματικός και προσοδοφόρος – αλλά ηθικά γκρίζος – τρόπος να φέρεις και να κρατήσεις τους χρήστες στο προϊόν σου, όπως μας έχουν μάθει οι καπνοβιομηχανίες και τα καζίνο. Αν δεν καταλάβατε τι εννοώ, να το πω πιο ξεκάθαρα: η εξάρτηση μιας σελίδας από διαφημίσεις σημαίνει ότι την συμφέρει οι χρήστες της να είναι εξαρτημένοι από αυτήν. Και το Facebook φυσικά έχει γίνει εξαιρετικά καλό στο να μας κρατάει κολλημένους στις οθόνες μας.

Πόσοι και πόσο συχνά πιάνετε τον εαυτό σας να αφιερώνετε άφθονο χρόνο στο προφίλ σας στο Facebook, ενώ θα έπρεπε να κάνετε κάτι παραγωγικό με τη ζωή σας; Παρότι σε καμία περίπτωση δεν θα με χαρακτήριζα εξαρτημένο από το Facebook, παρατηρώ ότι μου τρώει καθημερινά πολύτιμο χρόνο κι ότι όσο κι αν προσπαθώ δεν μπορώ να μην το ανοίξω έστω για ένα 24ωρο. Το Facebook έχει βρει τρόπους να μας ευχαριστεί υποσυνείδητα σε μικρές δόσεις με επουσιώδη πράγματα ενώ ταυτόχρονα έχει καταφέρει να γίνει φαινομενικά απαραίτητο στις ζωές μας.

Χρειάζεται όμως πραγματικά να τσεκάρουμε πολλές φορές καθημερινά φωτογραφίες ή απόψεις που ανέβασαν οι εκατοντάδες «φίλοι» μας ή μήπως είναι απαραίτητο στην εποχή των smartphones να βασιζόμαστε στο chat του Facebook για να επικοινωνούμε με φίλους μας τακτικά και για να διατηρούμε επαφή με γνωστούς μας; Είναι πολύ εύκολο κι ευχάριστο βέβαια αλλά αυτό δεν το κάνει άξιο να τρώει τόσο πολύ από τον χρόνο και την προσοχή μας καθημερινά.

Ο αλγόριθμος της Αρχικής Σελίδας του προφίλ μας στο Facebook

Δυστυχώς, καθώς το Facebook προσπαθεί να κάνει τη ζωή μας ακόμη πιο εύκολη, έχει ανεπίσημα γίνει και κάτι ακόμη: το παράθυρο μας στον κόσμο, η κύρια πηγή ειδήσεων για πολλούς χρήστες. Τον ρόλο αυτό έχει αναλάβει για την ακρίβεια η Αρχική Σελίδα, καθόλου τυχαία επονομαζόμενη News Feed, δηλαδή τροφοδοσία ειδήσεων, στην αγγλική εμφάνιση της σελίδας. Καθώς πρακτικά όλοι έχουν παρουσία στο Facebook, από διάσημους, πολιτικούς και επιστήμονες, μέχρι κρατικούς οργανισμούς, ειδησεογραφικά πρακτορεία και ΜΜΕ, φαντάζει ίσως η Αρχική Σελίδα να μπορεί να μας δώσει μια σχετικά καλή εικόνα του τι συμβαίνει στον κόσμο, τουλάχιστον για τα πιο σημαντικά και φλέγοντα θέματα που συζητούνται σε όλα τα επίπεδα. Μήπως είναι και καλύτερη από τα κλασσικά ΜΜΕ; Γιατί εδώ δεν παρεμβαίνουν καθόλου ανθρώπινα – και άρα αναπόφευκτα υποκειμενικά – φίλτρα στο τι θα φτάσει στην Αρχική μας, μόνο ένας αλγόριθμος. Θεωρητικά ίσως η σκέψη έχει βάση, αλλά στην πράξη συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

Facebook γιατί αποφάσισα να διαγράψω το προφίλ μου... (3)

Το βασικό ερώτημα εδώ, είναι πώς αποφασίζει αυτός ο αλγόριθμος ποια ανάρτηση θα μας δείξει και πόσο ψηλά στην Αρχική μας θα την βάλει. Προφανώς τα ήδη γνωστά μας γούστα και το ποιοί είναι οι κοντινότεροι φίλοι μας παίζει μεγάλο ρόλο, αλλά αυτό δεν είναι καν η μισή ιστορία. Το βασικό κριτήριο του αλγόριθμου είναι ένα κι όσοι διαβάζετε προσεκτικά μέχρι εδώ ίσως μαντέψατε ήδη ποιό είναι αυτό: να κρατήσει τον χρήστη στην πλατφόρμα και να τον κάνει να αλληλεπιδράσει όσο περισσότερο γίνεται. Προσπαθεί με άλλα λόγια να φέρει στην προσοχή μας αναρτήσεις που είναι πιο πιθανό να μας ενδιαφέρουν. Ενώ αυτό δεν φαντάζει παράλογο με μια πρώτη ανάγνωση, στην πράξη δημιουργεί σοβαρό πρόβλημα σε δύο επίπεδα.

Διαστρέβλωση της πραγματικότητας

Όσον αφορά τον καθένα ξεχωριστά, το Facebook τροφοδοτεί συνεχώς τα γνωστά ενδιαφέροντα μας και φέρνει στην προσοχή μας αναρτήσεις που μοιάζουν ή σχετίζονται με προηγούμενες που μας έχουν κινήσει το ενδιαφέρον. Αυτό δημιουργεί έναν κύκλο ανατροφοδότησης και τελικά μία φούσκα, καθώς οι πιθανότητες να ανέβει ψηλά στην Αρχική του προφίλ μας κάτι αντίθετο με τις απόψεις μας ή κάτι πολύ διαφορετικό από τα ήδη γνωστά ενδιαφέροντα μας, μειώνονται συνεχώς. Και πριν το καταλάβουμε η Αρχική μας γίνεται πιο πολύ ένας καθρέφτης του ίδιου μας του μυαλού, παρά ένα παράθυρο στον έξω κόσμο.

Σε συλλογικό επίδεδο βέβαια υπάρχει κάτι που παρακάμπτει αυτόν τον κανόνα, χωρίς να λύνει το πρώτο πρόβλημα. Αντιθέτως, δημιουργεί άλλο ένα. Μαντέψτε πιο συναίσθημα είναι συλλογικά το πιο αποτελεσματικό στο να προσελκύει το ενδιαφέρον των χρηστών με μία ανάρτηση. Η απάντηση φυσικά είναι ο θυμός, η οργή. Μια ανάρτηση για ένα έντονα αμφιλεγόμενο και φλέγον θέμα προκαλεί αναπόφευκτα την παθιασμένη και συχνά οργισμένη ανταπόκριση χρηστών από όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές.

Άλλοι βρίζουν και καταργιούνται τον δημιουργό της εκάστωτε ανάρτησης, άλλοι τον επαινούν και φυσικά πολλοί μοιράζονται με τους φίλους τους την ανάρτηση για να εκφράσουν τα συναισθήματα και τις απόψεις τους. Καθόλου σπάνια αρκετοί διαπληκτίζονται – συχνά εντελώς απολίτιστα – μεταξύ τους. Το μόνο που καταφέρνουν όλοι τους τις περισσότερες φόρες είναι να ανεβάσουν την ανάρτηση πιο ψηλά στις Αρχικές κι άλλων χρηστών, αναπόφευκτα τραβώντας όλο και περισσότερους στην αντιπαράθεση. Έτσι οι εξοργιστικές ειδήσεις και ιστορίες κυκλοφορούν πολύ περισσότερο και γίνονται ορατές από πολύ περισσότερους χρήστες, ακόμη κι αν είναι σχετικά σπάνιες στο ειδησεογραφικό τοπίο.

Το ιδανικό περιβάλον για τις ψευδείς ειδήσεις

Σαν να μην έφτανε αυτό, πολλές σελίδες εκμεταλλεύονται τον τρόπο που λειτουργεί ο αλγόριθμος του Facebook για να μαζέψουν περισσότερα κλικς. Επειδή λοιπόν μια απλή είδηση ή άποψη για ένα θέμα είναι συχνά πολύ χλιαρή για να τραβήξει το ενδιαφέρον, την αλλοιώνουν ή φτιάχνουν μία φανταστική ιστορία, ώστε να προκαλέσουν αντιπαράθεση και θυμό, αυξάνοντας δραματικά την κυκλοφορία του ψέματος. Οι χρήστες που εκτείθενται σε αυτά τα ψέματα συχνά μένουν μόνο στους τίτλους και πολύ λίγοι διερευνούν λίγο παραπάνω αυτά που διαβάζουν, ακόμη κι από αμφιβόλου ποιότητας σελίδες.

Κατά συνέπεια μέχρι να ξεκαθαρήσει το τοπίο και να φανεί ποια είδηση είναι μούφα και ποια όχι, οι ψεύτικες ή αλλοιωμένες ειδήσεις έχουν καταγραφεί στις συνειδήσεις εκατομυρρίων ως αληθινές. Εν μέρει για αυτό έχουν γίνει οι Ψευδείς Ειδήσεις (Fake News) τόσο μεγάλο πρόβλημα. Το Facebook έχει σιγά σιγά ξυπνήσει και ισχυρίζεται ότι θα κάνει προσπάθειες να καταπολεμήσει τα Fake News, αλλά δεν θα περίμενα άμεσα και δραματικά αποτελέσματα. Εξάλλου οι απολογίες και αορίστες υποσχέσεις του Zuckerberg μέχρι τώρα δεν φαίνεται να πείθουν και κανέναν άλλο.

Facebook γιατί αποφάσισα να διαγράψω το προφίλ μου... (4)

Μια δύσκολη αλλά σημαντική απόφαση: αντίο Facebook

Όλα αυτά τα θέματα που έχω θήξει τριγυρίζουν ανάκατα τις τελευταίες εβδομάδες στο μυαλό μου. Και σιγά σιγά πήραν μορφή και υπόσταση, κάνοντας με να διασκεδάζω για καιρό την ιδέα να διαγράψω το προφίλ μου στο Facebook. Θα νόμιζε κανείς ότι οι παραπάνω λόγοι είναι αρκετοί για να εγκαταλείψουμε κατά χιλιάδες την προβληματική αυτή πλατφόρμα διαγράφοντας τα προφίλ μας. Αλλά όσο κι αν ακούω φίλους μου να συμφωνούν με τους προβληματισμούς μου, σχεδόν κανέναν δεν βρίσκω που να είναι διατεθειμένος να πάρει αυτή την απόφαση. Δεν το σκέφτονται καν. Οπότε για εμένα υπάρχει κι ένας ακόμη – ίσως ο σημαντικότερος – λόγος που έκανε την απόφαση οριστική. Η ανάγκη για αλλαγή.

Υπάρχουν πολλά που πρέπει να φτιάξει το Facebook αν θέλει να πάψει να εκμεταλλεύεται τόσο ξεδιάντροπα τους χρήστες του και να αρχίσει να προστατεύει στοιχειωδώς τα προσωπικά δεδομένα τους. Γιατί όμως να θέλει το Facebook να κάνει τέτοιες αλλαγές, εφόσον συνεχίζει να βγάζει λεφτά με το τσουβάλι για τους μετόχους του; Εφόσον η κίνηση στην πλατφόρμα παραμένει σε δυσθεώρητα επίπεδα, παρά τις εξωφρενικές εξελίξεις των τελευταίων μηνών;

Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε σαν χρήστες για να δείξουμε στο Facebook ότι απαιτούμε σοβαρές αλλαγές άμεσα, είναι να αποδείξουμε ότι δεν το χρειαζόμαστε. Να δείξουμε ότι τέτοιες πρακτικές – τουλάχιστον όταν έρχονται στο φως – έχουν και πάντα θα έχουν συνέπειες. Κι αν δεν υπάρξουν συνέπειες τώρα, γιατί να περιμένει κανείς ότι θα υπάρξουν (ότ)αν τα πράγματα γίνουν χειρότερα; Και αργότερα πολύ χειρότερα;

Ας κάνουμε κάτι πριν να είναι πολύ αργά

Αν ακόμη αναρωτιέστε που είναι το κακό και δεν μπορείτε να διανοηθείτε πώς μπορεί να είναι το χειρότερο, σας προτέινω να διαβάσετε το βιβλίο The Circle του Dave Eggers. Όπου «Circle» βάλτε «Google» και θα δείτε πόσο εύκολα μπορούν τα πράγματα να πάνε πολύ πολύ στραβά. Δεν έχει νόημα βέβαια να πανικοβληθούμε, αλλά είναι επιτακτική ανάγκη να αναλογιστούμε τι μπορούμε να κάνουμε για αυτά τα θέματα.

Εγώ λοιπόν νιώθω ότι το μόνο που μπορώ να κάνω είναι αυτό. Να διαγράψω το προφίλ μου στο Facebook και να θυμηθώ πώς ήταν η ζωή μου παλιότερα. Δε λέω ότι το Facebook έφερε μόνο προβλήματα στις ζωές μας, αλλά εγώ την δική μου σε γενικές γραμμές μάλλον την προτιμώ όπως ήταν. Και νομίζω ότι αυτό θα ισχύει και για τους περισσότερους αν το καλοσκεφτείτε. Κι αν καταλήξετε ότι συμμερίζεστε τους προβληματισμούς μου, μπορείτε να πράξετε αναλόγως. Εγώ θα σας αφήσω το link με τις σχετικές οδηγίες για διαγραφή προφίλ κι εσείς κάνετε ότι νομίζετε…


Διαφήμιση

Τροφή για σκέψη κάθε Κυριακή πρωί!

* indicates required

Είμαι ο Γιάννης και απολαμβάνω απίστευτα να γράφω στον ελεύθερο μου χρόνο για σημαντικά θέματα που με απασχολούν και συνήθως με αγγίζουν προσωπικά, τα οποία αξίζουν λίγη περισσότερη σκέψη από ότι συνηθίζουμε να τους αφιερώνουμε. Μπορείτε να με βρείτε στο facebook αλλά και να διαβάσετε περισσότερα άρθρα μου, στα αγγλικά, στο προσωπικό μου blog (hearmeout103.wordpress.com). Θα ήθελα πολύ να μαθαίνω τις σκέψεις/απόψεις σας πάνω στα θέματα που θίγω, οπότε μην διστάσετε να τις εκφράσετε στα σχόλια ή να επικοινωνήσετε μαζί μου!