Πρέπει οι ανθρώπινες ταμπέλες να ξηλωθούν οριστικά;

Πρέπει οι ανθρώπινες ταμπέλες να ξηλωθούν οριστικά;

Πόσο αρέσει σε εμάς τους ανθρώπους να απλοποιούμε τους πάντες και τα πάντα γύρω μας. Βέβαια, το κάνουμε αυτό στην προσπάθεια μας να βγάλουμε νόημα και να βάλουμε σε τάξη την πληθώρα των αλληλοσυνδεόμενων και αντιφατικών πληροφοριών που δεχόμαστε συνεχώς από το περιβάλλον και τους συνανθρώπους μας. Είναι πρακτικά αδύνατον να χωρέσουμε ο καθένας συνειδητά στο μυαλό μας όλη την πληροφορία που υπάρχει διαθέσιμη για την ιατρική, για τη φύση, για τους νόμους, για το διάστημα, για τη βιομηχανία και πόσο μάλλον για το πιο περίπλοκο ον στον πλανήτη: τον κάθε άνθρωπο γύρω μας. Έτσι, ξεγελάμε τους εαυτούς μας απλοποιώντας τις καταστάσεις και τους ανθρώπους γύρω μας, συχνά όμως σε τέτοιο βαθμό που διαστρεβλώνουμε τρομερά την πραγματικότητα.

Μα είναι απλά μία ταμπέλα! Ή μήπως όχι;

Όταν μιλάμε συγκεκριμένα για ανθρώπους, η τάση μας αυτή παίρνει την μορφή των ταμπελών: ξεκάθαρων χαρακτηρισμών που επιχειρούν απλουστευτικά να περιγράψουν ένα άτομο ή μία ομάδα με βάση ένα χαρακτηριστικό τους και μόνο. Πόσο εύκολο μας φαίνεται να βγάλουμε άμεσα συμπεράσματα για κάποιον απλά από τις ταμπέλες ομοφυλόφιλος, λευκός, μουσουλμάνος, πατριώτης, αριστερός, μαύρος, εβραίος, αυτιστικός, άθεος… Παρατηρείστε ότι κάποιες από αυτές τις ταμπέλες έχουν εγγενώς έντονη αρνητική χροιά, ενώ άλλες όχι. Κι αυτό γιατί οι ταμπέλες  αυτές καθ’εαυτές δεν είναι απαραίτητα προβληματικές.

Τα προβλήματα αρχίζουν όταν οι ταμπέλες αυτές συνδέονται με προκαταλήψεις, κόμπλεξ ή άσχετες συμπεριφορές και χρησιμοποιούνται για να χαρακτηρίσουν ένα άτομο συνολικά, πολύ πέρα από την συγκεκριμένη συμπεριφορά ή το χαρακτηριστικό στο οποίο αντιστοιχούν. Ακόμα και οι λέξεις άνδρας και γυναίκα συνδέονται αυτόματα με μία πληθώρα στερεοτύπων και αντιλήψεων που καμία σχέση δεν έχουν με το βιολογικό φύλο του καθενός, αλλά περισσότερο με τα προπαρασκευασμένα καλούπια της κοινωνίας.

Σκεφτείτε πόσο συχνά βγάζουμε συμπεράσματα για την ζωή ή την ψυχολογία κάποιου μόνο ακούγοντας ότι είναι ομοφυλόφιλος άνδρας ή γυναίκα μουσουλμάνα. Ο μεν είναι κουνιστός και λυγιστός, συμπεριφέρεται σαν γυναίκα, του αρέσει ο παθητικός ρόλος στο σεξ, μικρός έπαιζε με κούκλες, έχει πολύ καλό γούστο στα ρούχα και πάει λέγοντας. Η δε φοράει μαντήλα, ακολουθεί πιστά και κατά γράμμα το κοράνι, είναι βαθύτατα καταπιεσμένη αλλά δεν το ξέρει, ζει στον προηγούμενο αιώνα, πιθανότατα ο άνδρας της την χτυπάει κι αν την εκνευρίσουμε πολύ μπορεί να μας ανατινάξει κιόλας… Τα ξέρουμε άραγε όλα αυτά για αυτούς τους ανθρώπους; Ή τα φανταζόμαστε με βάση τις πενιχρές εντυπώσεις που έχουμε σχηματίσει για τους μουσουλμάνους και τους ομοφυλόφιλους από την τηλεόραση και τις συζητήσεις του ποδαριού στις καφετέριες; Νομίζουμε ότι δεν υπάρχουν γκέι άντρες που ταιριάζουν εμφανισιακά στα παλαιολιθικά πρότυπα ανδρισμού: αρρενωποί, αθλητές, γιατροί, επιχειρηματίες με κουστούμια; Νομίζουμε ότι οι φιλήσυχοι, προοδευτικοί, διαλλακτικοί και πολιτισμένοι μουσουλμάνοι είναι οι λιγοστές εξαιρέσεις στον κανόνα που έχουμε τόσο όμορφα πλέξει με το μυαλουδάκι μας;

Εγώ πάλι είμαι βαθύτατα εσωστρεφής. Τι λέει αυτό για μένα; Τίποτε παραπάνω από το ότι διεγείρομαι εύκολα από εξωτερικά ερεθίσματα κι αυτό επηρεάζει τις αντοχές μου μέσα σε πλήθη κόσμου και σε συναντήσεις με πολλούς ή/και ξένους ανθρώπους. Δε σημαίνει ότι είμαι ντροπαλός, ψιλο-αντικοινωνικός, όχι αποφασιστικός, ότι δεν μπορώ να ηγηθώ αποτελεσματικά μίας ομάδας ανθρώπων, ότι δεν μου αρέσει να βγαίνω από το σπίτι μου ή ότι προτιμώ να ζω μέσα στο κεφάλι μου. Ακόμη κι αν όλα αυτά βρίσκονται συχνότερα σε εσωστρεφείς, πόσο παραπλανητικό είναι να τα συμπεραίνουμε αυτόματα για κάποιον που δεν έχουμε καν γνωρίσει πρόσωπο με πρόσωπο; Ακόμη κι αν δεν κάνουμε συνειδητά όλες αυτές τις συνδέσεις, φαίνεται από τη στάση μας απέναντι σε ανθρώπους με συγκεκριμένες ταμπέλες, από το πως μιλάμε για αυτούς και τι περιμένουμε από αυτούς.

Οι ταμπέλες ως φίλτρο της αντίληψης μας

Αυτό που με τρομάζει όμως με τις ταμπέλες είναι ότι το confirmation bias που φιλτράρει κάθε μας εμπειρία κάνει τα πράγματα ακόμη χειρότερα. Γιατί όχι μόνο δεν θα καταγράψουμε ουσιαστικά μία εμπειρία που αντικρούει ξεκάθαρα τα καλούπια που έχουμε στο μυαλό μας για κάποιον, αλλά θα συλλέξουμε προσεκτικά κι υποσυνείδητα όλες εκείνες τις εμπειρίες (όσο λιγοστές κι αν είναι) που επιβεβαιώνουν τις προσχηματισμένες αντιλήψεις μας για να τις ενισχύσουμε και να τις εμπλουτίσουμε διαστρεβλώνοντας ακόμη περισσότερο την αντίληψη μας για την πραγματικότητα.

Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να εξηγήσω γιατί το να συμπεριφερόμαστε σαν να ξέρουμε καλά ανθρώπους που δεν έχουμε ποτέ γνωρίσει γεννά παρεξηγήσεις, θυμό και τελικά βία, είτε σωματική είτε ψυχολογική. Οδηγεί σε μισαλλοδοξία και ρατσιστικές διακρίσεις, σε βαθιές διχόνοιες χωρίς να υπάρχουν πραγματικές κι ουσιαστικές διαφορές.  

Θα ήμουν άδικος βέβαια, αν δεν παραδεχόμουν ότι οι ταμπέλες έχουν και τα θετικά τους, ότι εξυπηρετούν κάποιους σημαντικούς σκοπούς. Τα άτομα μίας ομάδας μοιράζονται μία κοινή ταμπέλα που αντιπροσωπεύει την κοινή τους ταυτότητα. Αλλά το κάνουν αυτό ορθώνοντας ένα ανυπέρβλητο σχεδόν τείχος ανάμεσα σε αυτούς και όλους τους υπόλοιπους. Γιατί το τι σημασία αποδίδουν τα μέλη της ομάδας στην οποιαδήποτε ταμπέλα τους, απέχει πολύ από το πως την ερμηνεύουν όλοι οι υπόλοιποι.

Ας ξηλώσουμε επιτέλους τις ταμπέλες

Είδαμε ότι είναι αδύνατον να έχουμε ολοκληρωμένη άποψη και ουσιαστική κατανόηση για τόσα πολλά θέματα κι ανθρώπους. Κι όμως οι περισσότεροι κάποιες φορές επιμένουμε ότι, για ένα αντικείμενο που δεν έχουμε σπουδάσει, για μια ομάδα ανθρώπων από την οποία δεν γνωρίζουμε προσωπικά σχεδόν κανέναν ή για ένα κράτος στο οποίο δεν έχουμε ζήσει ποτέ, ξέρουμε πολύ καλά την απλή και ξάστερη αλήθεια. Και φυσικά τα βάζουμε σε ένα ωραίο κουτάκι που το τιτλοφορούμε με μία ωραιότατη ταμπέλα. Αλλά το μόνο που κάνουμε είναι να κοροϊδεύουμε τους εαυτούς μας και τους άλλους, με πάρα πολλές παράπλευρες συνέπειες, όπως εξήγησα.

Γιατί λοιπόν συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε κάτι τόσο διχαστικό και διαστρεβλωτικό όσο οι ταμπέλες; Μακάρι να φτάσουμε σε μια εποχή όπου οι ταμπέλες δεν θα σημαίνουν τίποτε παραπάνω από αυτό που κυριολεκτικά περιγράφουν, ώστε να μπορούμε να τις χρησιμοποιήσουμε άφοβα. Μέχρι τότε καλύτερα θα ήταν να τις κλειδώσουμε στη σοφίτα και να τις ξεχάσουμε τελείως ή να τις χρησιμοποιούμε μόνο για ανθρώπους που γνωρίζουμε πραγματικά και ξέρουμε πόση περιπλοκότητα και ομορφιά κρύβεται πίσω από την κάθε τους ταμπέλα. Ο Prince Ea στο σύντομο βίντεο του I Am NOT Black, You are NOT White εκφράζει ακριβώς αυτή την άποψη πιο σύντομα και περιεκτικά.

Εσείς τι γνώμη έχετε για τις ταμπέλες; Θεωρείτε ότι μας είναι χρήσιμες περισσότερο απ’ότι μας βλάπτουν; Θα χαρούμε πολύ να διαβάσουμε τα σχόλια και τις σκέψεις σας!


Υ.Γ  Δες τα καλύτερα βιβλία ! Κάνε «κλικ» εδώ!

Κάνε εγγραφή στο Newsletter μας (1 e-mail τη βδομάδα) και μπες στην παρέα μαζί με άλλους:

132 Συνδρομητές

 


Διαφήμιση

Τροφή για σκέψη κάθε Κυριακή πρωί!

* indicates required

Είμαι ο Γιάννης και απολαμβάνω απίστευτα να γράφω στον ελεύθερο μου χρόνο για σημαντικά θέματα που με απασχολούν και συνήθως με αγγίζουν προσωπικά, τα οποία αξίζουν λίγη περισσότερη σκέψη από ότι συνηθίζουμε να τους αφιερώνουμε. Μπορείτε να με βρείτε στο facebook αλλά και να διαβάσετε περισσότερα άρθρα μου, στα αγγλικά, στο προσωπικό μου blog (hearmeout103.wordpress.com). Θα ήθελα πολύ να μαθαίνω τις σκέψεις/απόψεις σας πάνω στα θέματα που θίγω, οπότε μην διστάσετε να τις εκφράσετε στα σχόλια ή να επικοινωνήσετε μαζί μου!